Rashi on Deuteronomy 15
Rashi on Deuteronomy 15:1
מקץ שבע שנים. יָכוֹל שֶׁבַע שָׁנִים לְכָל מִלְוָה וּמִלְוָה, תַּ"לֹ "קָרְבָה שְׁנַת הַשֶּׁבַע", וְאִם אַתָּה אוֹמֵר שֶׁבַע שָׁנִים לְכָל מִלְוָה וּמִלְוָה, לְהַלְוָאוֹת כָּל אֶחָד וְאֶחָד, הֵיאַךְ הִיא קְרֵבָה? הָא לָמַדְתָּ שֶׁבַע שָׁנִים לְמִנְיַן הַשְּׁמִטָּה (ספרי):
Al cabo de siete años. Podría pensarse que son siete años para cada préstamo individual. Por eso dice: “Se acerca el año séptimo”. Si dijeras que son siete años para cada préstamo, para los préstamos de cada persona, ¿cómo “se acerca”? De aquí aprendiste que los siete años siguen el conteo de la shemitá.
Rashi on Deuteronomy 15:2
שמוט כל בעל משה ידו. שָׁמוֹט אֶת יָדוֹ שֶׁל כָּל בַּעַל מַשֶּׁה:
Que todo acreedor suelte su mano. Que suelte la mano de todo acreedor.
Rashi on Deuteronomy 15:3
את הנכרי תגש. זוֹ מִצְוַת עֲשֵׂה (שם):
Al extranjero podrás exigirle. Este es un mandamiento positivo.
Rashi on Deuteronomy 15:4
אפס כי לא יהיה בך אביון. וּלְהַלָּן הוּא אוֹמֵר "כִּי לֹא יֶחְדַּל אֶבְיוֹן"? אֶלָּא בִּזְמַן שֶׁאַתֶּם עוֹשִׂים רְצוֹנוֹ שֶׁל מָקוֹם אֶבְיוֹנִים בַּאֲחֵרִים וְלֹא בָכֶם, וּכְשֶׁאֵין אַתֶּם עוֹשִׂים רְצוֹנוֹ שֶׁל מָקוֹם אֶבְיוֹנִים בָּכֶם:
Sin embargo, no habrá en ti pobre. Más adelante dice: “Porque no dejará de haber pobres”. Más bien: cuando ustedes hacen la voluntad del Omnipresente, habrá pobres entre otros y no entre ustedes; pero cuando no hacen la voluntad del Omnipresente, habrá pobres entre ustedes.
Rashi on Deuteronomy 15:5
אביון. דַּל מֵעָנִי, וּלְשׁוֹן אֶבְיוֹן שֶׁהוּא תָּאֵב לְכָל דָּבָר (עי' ויקרא רבה ל"ד):
Pobre. Más necesitado que un ani; y el término evyón indica que desea todo.
Rashi on Deuteronomy 15:6
רק אם שמוע תשמע. אָז לא יהיה בך אביון:
Solo si escuchar escuchas. Entonces no habrá en ti pobre.
Rashi on Deuteronomy 15:7
שמוע תשמע. שָׁמַע קִמְעָא מַשְׁמִיעִין אוֹתוֹ הַרְבֵּה (ספרי):
Escuchar escucharás. Si escucha un poco, se le hará escuchar mucho.
Rashi on Deuteronomy 15:8
כאשר דבר לך. וְהֵיכָן דִּבֵּר? (דברים כ"ח) בָּרוּךְ אַתָּה בָּעִיר (ספרי):
Como te habló. ¿Y dónde habló? “Bendito serás en la ciudad”.
Rashi on Deuteronomy 15:9
והעבטת. כָּל לְשׁוֹן הַלְוָאָה כְּשֶׁנּוֹפֵל עַל הַמַּלְוֶה נוֹפֵל בִּלְשׁוֹן מַפְעִיל, כְּגוֹן וְהִלְוִיתָ, וְהַעֲבַטְתָּ. וְאִם הָיָה אוֹמֵר וְעָבַטְתָּ הָיָה נוֹפֵל עַל הַלֹּוֶה, כְּמוֹ וְלָוִיתָ:
Y prestarás. Toda expresión de préstamo, cuando recae sobre el prestamista, aparece en forma causativa, como “prestarás” y “harás tomar préstamo”. Si dijera “tomarás préstamo”, recaería sobre el prestatario, como “pedirás prestado”.
Rashi on Deuteronomy 15:10
והעבטת גוים. יָכוֹל שֶׁתְּהֵא לֹוֶה מִזֶּה וּמַלְוֶה לָזֶה, תַּ"לֹ "וְאַתָּה לֹא תַעֲבֹט":
Y prestarás a naciones. Podría pensarse que tomarás prestado de este y prestarás a aquel. Por eso dice: “Y tú no tomarás prestado”.
Rashi on Deuteronomy 15:11
ומשלת בגוים רבים. יָכוֹל גוֹיִם אֲחֵרִים מוֹשְׁלִים עָלֶיךָ, תַּ"לֹ "וּבְךָ לֹא יִמְשֹׁלוּ" (שם):
Y dominarás sobre muchas naciones. Podría pensarse que otras naciones dominarán sobre ti. Por eso dice: “Y sobre ti no dominarán”.
Rashi on Deuteronomy 15:12
כי יהיה בך אביון. הַתָּאֵב תָּאֵב קוֹדֵם:
Si hay en ti un pobre. El más necesitado tiene prioridad.
Rashi on Deuteronomy 15:13
מאחד אחיך. אָחִיךָ מֵאָבִיךָ קוֹדֵם לְאָחִיךָ מֵאִמְּךָ:
De uno de tus hermanos. Tu hermano por parte de padre precede a tu hermano por parte de madre.
Rashi on Deuteronomy 15:14
שעריך. עֲנִיֵּי עִירְךָ קוֹדְמִים לַעֲנִיֵּי עִיר אַחֶרֶת:
Tus puertas. Los pobres de tu ciudad preceden a los pobres de otra ciudad.
Rashi on Deuteronomy 15:15
לא תאמץ. יֵשׁ לְךָ אָדָם שֶׁמִּצְטַעֵר אִם יִתֵּן אִם לֹא יִתֵּן, לְכָךְ נֶאֱמַר "לֹא תְאַמֵּץ". יֵשׁ לְךָ שֶׁפּוֹשֵׁט אֶת יָדוֹ וְקוֹפְצָהּ, לְכָךְ נֶאֱמַר "לֹא תִקְפֹּץ" (שם):
No endurezcas. Hay una persona que se angustia si da o si no da; por eso fue dicho: “No endurezcas”. Hay quien extiende su mano y luego la cierra; por eso fue dicho: “No cierres”.
Rashi on Deuteronomy 15:16
מאחיך האביון. אִם לֹא תִתֵּן לוֹ, סוֹפְךָ לִהְיוֹת אָחִיו שֶׁל אֶבְיוֹן (שם):
De tu hermano pobre. Si no le das, al final serás hermano del pobre.
Rashi on Deuteronomy 15:17
פתח תפתח. אֲפִלּוּ כַמָּה פְעָמִים (שם):
Abrir, abrirás. Incluso muchas veces.
Rashi on Deuteronomy 15:18
כי פתח תפתח. הֲרֵי כִי מְשַׁמֵּשׁ בִּלְשׁוֹן אֶלָּא:
Porque abrir, abrirás. Aquí “porque” funciona en el sentido de “sino”.
Rashi on Deuteronomy 15:19
והעבט תעביטנו. אִם לֹא רָצָה בְמַתָּנָה תֵּן לוֹ בְּהַלְוָאָה (עי' שם; כתובות ס"ז):
Y prestar, le prestarás. Si no quiso recibir como regalo, dale como préstamo.
Rashi on Deuteronomy 15:20
די מחסרו. וְאִי אַתָּה מְצֻוֶּה לְהַעֲשִׁירוֹ:
Lo suficiente para su carencia. Pero no estás obligado a enriquecerlo.
Rashi on Deuteronomy 15:21
אשר יחסר לו. אֲפִלּוּ סוּס לִרְכֹּב עָלָיו וְעֶבֶד לָרוּץ לְפָנָיו (שם):
Lo que le falte. Incluso un caballo para montar y un siervo que corra delante de él.
Rashi on Deuteronomy 15:22
לו. זוֹ אִשָּׁה וְכֵן הוּא אוֹמֵר (בראשית ב') אֶעֱשֶׂה לּוֹ עֵזֶר כְּנֶגְדּוֹ (ספרי):
A él. Esto se refiere a una esposa. Así también dice: “Haré para él una ayuda frente a él”.
Rashi on Deuteronomy 15:23
וקרא עליך. יָכוֹל מִצְוָה, תַּ"לֹ וְלֹא יִקְרָא:
Y clamará contra ti. Podría pensarse que es una mitzvá que clame. Por eso dice: “Y no clamará”.
Rashi on Deuteronomy 15:24
והיה בך חטא. מִכָּל מָקוֹם, אֲפִלּוּ לֹא יִקְרָא. אִם כֵּן לָמָּה נֶאֱמַר "וְקָרָא עָלֶיךָ"? מְמַהֵר אֲנִי לִפָּרַע עַל יְדֵי הַקּוֹרֵא יוֹתֵר מִמִּי שֶׁאֵינוֹ קוֹרֵא (שם):
Y habrá en ti pecado. En todo caso, incluso si no clama. Si es así, ¿por qué dice “y clamará contra ti”? Porque Yo me apresuro a castigar más por medio de quien clama que por quien no clama.
Rashi on Deuteronomy 15:25
נתון תתן לו. אֲפִלּוּ מֵאָה פְעָמִים:
Dar, le darás. Incluso cien veces.
Rashi on Deuteronomy 15:26
לו. בֵּינוֹ וּבֵינְךָ:
A él. Entre tú y él.
Rashi on Deuteronomy 15:27
כי בגלל הדבר. אֲפִלּוּ אָמַרְתָּ לִתֵּן, אַתָּה נוֹטֵל שְׂכַר הָאֲמִירָה עִם שְׂכַר הַמַּעֲשֶׂה (שם):
Porque por causa de esta cosa. Incluso si solo dijiste que darías, recibes recompensa por la palabra junto con la recompensa por la acción.
Rashi on Deuteronomy 15:28
על כן. מִפְּנֵי כֵן:
Por eso. Por esta razón.
Rashi on Deuteronomy 15:29
לאמר. עֵצָה לְטוֹבָתְךָ אֲנִי מַשִּׂיאֲךָ:
Diciendo. Te estoy dando un consejo para tu propio bien.
Rashi on Deuteronomy 15:30
לאחיך לעניך. לְאֵיזֶה אָח? לֶעָנִי:
A tu hermano, a tu pobre. ¿A cuál hermano? Al pobre.
Rashi on Deuteronomy 15:31
לעניך. בְּיוֹ"ד אֶחָד — לְשׁוֹן עָנִי אֶחָד הוּא, אֲבָל עֲנִיֶּיךָ בִשְׁנֵי יוֹדִי"ן — שְׁנֵי עֲנִיִּים:
A tu pobre. Con una sola yod: habla de un pobre. Pero “tus pobres”, con dos yod, indica dos pobres.
Rashi on Deuteronomy 15:32
כי ימכר לך. עַל יְדֵי אֲחֵרִים, בִּמְכָרוּהוּ בֵּית דִּין בִּגְנֵבָתוֹ הַכָּתוּב מְדַבֵּר; וַהֲרֵי כְבָר נֶאֱמַר "כִּי תִקְנֶה עֶבֶד עִבְרִי" וּבִמְכָרוּהוּ בֵית דִּין הַכָּתוּב מְדַבֵּר? אֶלָּא מִפְּנֵי שְׁנֵי דְבָרִים שֶׁנִּתְחַדְּשׁוּ כָּאן, אֶחָד שֶׁכָּתוּב או העבריה אַף הִיא תֵצֵא בְּשֵׁשׁ. וְלֹא שֶׁמְּכָרוּהָ בֵית דִּין, שֶׁאֵין הָאִשָּׁה נִמְכֶּרֶת בִּגְנֵבָתָהּ, שֶׁנֶּאֱמַר "בִּגְנֵבָתוֹ" וְלֹא "בִגְנֵבָתָהּ" – אֶלָּא בִקְטַנָּה שֶׁמְּכָרָהּ אָבִיהָ, וְלִמֵּד כָּאן שֶׁאִם יָצְאוּ שֵׁשׁ שָׁנִים קֹדֶם שֶׁתָּבִיא סִימָנִין תֵּצֵא, וְעוֹד חִדֵּשׁ כָּאן העניק תעניק:
Si te es vendido. Por medio de otros, cuando el tribunal lo vendió por su robo. De eso habla la Escritura. ¿Acaso no fue dicho ya: “Cuando compres un siervo hebreo”, y allí se habla de quien fue vendido por el tribunal? Más bien, aquí se renovaron dos asuntos: uno, que está escrito “o la hebrea”, para enseñar que también ella sale al sexto año. Pero no se refiere a que el tribunal la vendió, pues una mujer no es vendida por su robo, como fue dicho: “por su robo” y no “por el robo de ella”. Más bien, se trata de una menor vendida por su padre, y aquí enseña que si pasaron seis años antes de que presente señales de madurez, sale libre. Además, aquí se renovó el mandamiento de proveerle generosamente.
Rashi on Deuteronomy 15:33
העניק תעניק. לְשׁוֹן עֲדִי בַּגֹּבַהּ וּבְמַרְאִית הָעַיִן, דָּבָר שֶׁיְּהֵא נִכָּר שֶׁהֱטִיבוֹתָ לוֹ; וְיֵשׁ מְפָרְשִׁים לְשׁוֹן הַטְעָנָה עַל צַוָּארוֹ:
Proveer, le proveerás. Es lenguaje de adorno alto y visible, algo que haga reconocible que le hiciste bien. Y hay quienes explican que es lenguaje de cargar sobre su cuello.
Rashi on Deuteronomy 15:34
מצאנך ומגרנך ומיקבך. יָכוֹל אֵין לִי אֶלָּא אֵלּוּ בִּלְבַד, תַּ"לֹ אשר ברכך – מִכָּל מַה שֶּׁבֵּרַכְךָ בּוֹרַאֲךָ. וְלָמָּה נֶאֶמְרוּ אֵלּוּ? מָה אֵלּוּ מְיֻחָדִים שֶׁהֵם בִּכְלַל בְּרָכָה אַף כָּל שֶׁהוּא בִּכְלַל בְּרָכָה, יָצְאוּ פְּרָדוֹת; וְלָמְדוּ רַבּוֹתֵינוּ בְמַסֶּכֶת קִדּוּשִׁין (דף י"ז) בִּגְזֵרָה שָׁוָה כַּמָּה נוֹתֵן לוֹ מִכָּל מִין וָמִין:
De tu rebaño, de tu era y de tu lagar. Podría pensarse que solo de estos. Por eso dice: “con lo que Hashem te bendijo”: de todo aquello con que tu Creador te bendijo. ¿Y por qué fueron mencionados estos? Así como estos son especiales porque están incluidos en la bendición, también todo lo que esté incluido en la bendición; se excluyen las mulas. Nuestros Sabios aprendieron en Kidushín, mediante guezerá shavá, cuánto se le da de cada especie.
Rashi on Deuteronomy 15:35
וזכרת כי עבד היית. וְהֶעֱנַקְתִּי וְשָׁנִיתִי לְךָ מִבִּזַּת מִצְרַיִם וּבִזַּת הַיָּם, אַף אַתָּה הַעֲנֵק וּשְׁנֵה לוֹ (ספרי):
Y recordarás que fuiste esclavo. Yo te di generosamente, y repetí para ti, del botín de Egipto y del botín del mar; tú también dale generosamente y repite para él.
Rashi on Deuteronomy 15:36
עבד עולם. יָכוֹל כְּמַשְׁמָעוֹ, תַּ"לֹ "וְשַׁבְתֶּם אִישׁ אֶל אֲחֻזָּתוֹ וְאִישׁ אֶל מִשְׁפַּחְתּוֹ תָּשֻׁבוּ" (ויקרא כ"ה), הָא לָמַדְתָּ שֶׁאֵין זֶה אֶלָּא עוֹלָמוֹ שֶׁל יוֹבֵל (מכילתא שמות כ"א):
Siervo para siempre. Podría entenderse literalmente. Por eso dice: “Volverán cada uno a su posesión y cada uno a su familia”. De aquí aprendiste que no es sino hasta el “mundo” del yovel.
Rashi on Deuteronomy 15:37
ואף לאמתך תעשה כן. הַעֲנֵק לָהּ; יָכוֹל אַף לִרְצִיעָה הִשְׁוָה הַכָּתוּב אוֹתָהּ, תַּ"לֹ (שמות כ"א) "וְאִם אָמֹר יֹאמַר הָעֶבֶד" – עֶבֶד נִרְצָע וְאֵין אָמָה נִרְצַעַת (ספרי):
Y también a tu sierva harás así. Dale provisión generosa. Podría pensarse que la Escritura la igualó también respecto de la perforación de la oreja. Por eso dice: “Si decir dijere el siervo”: el siervo es perforado, pero la sierva no es perforada.
Rashi on Deuteronomy 15:38
כי משנה שכר שכיר. מִכָּאן אָמְרוּ עֶבֶד עִבְרִי עוֹבֵד בֵּין בַּיּוֹם וּבֵין בַּלַּיְלָה, וְזֶהוּ כִפְלַיִם שֶׁבַּעֲבוֹדַת שְׂכִירֵי יוֹם. וּמַהוּ עֲבוֹדָתוֹ בַלַּיְלָה? רַבּוֹ מוֹסֵר לוֹ שִׁפְחָה כְנַעֲנִית וְהַוְּלָדוֹת לָאָדוֹן (ספרי):
Porque el doble del salario de un jornalero. De aquí dijeron: el siervo hebreo trabaja tanto de día como de noche, y esto es el doble del trabajo de un jornalero diurno. ¿Y cuál es su trabajo nocturno? Su amo le entrega una sierva cananea, y los hijos pertenecen al amo.
Rashi on Deuteronomy 15:39
כל הבכור, תקדיש. וּבְמָקוֹם אַחֵר (ויקרא כ"ז) הוּא אוֹמֵר "לֹא יַקְדִּישׁ אִישׁ אֹתוֹ", הָא כֵיצַד? אֵינוֹ מַקְדִּישׁוֹ לְקָרְבָּן אַחֵר; וְכָאן לִמֵּד שֶׁמִּצְוָה לוֹמַר הֲרֵי אַתָּה קָדוֹשׁ לִבְכוֹרָה. דָּ"אַ — אִי אֶפְשָׁר לוֹמַר "תַּקְדִּישׁ", שֶׁכְּבָר נֶאֱמַר "לֹא יַקְדִּישׁ", וְאִי אֶפְשָׁר לוֹמַר "לֹא יַקְדִּישׁ", שֶׁהֲרֵי כְבָר נֶאֱמַר "תַּקְדִּישׁ", הָא כֵיצַד? מַקְדִּישׁוֹ אַתָּה הֶקְדֵּשׁ עִלּוּי וְנוֹתֵן לַהֶקְדֵּשׁ כְּפִי טוֹבַת הֲנָאָה שֶׁבּוֹ (ערכין כ"ט):
Todo primogénito, consagrarás. En otro lugar dice: “Ningún hombre lo consagrará”. ¿Cómo se entiende? No lo consagra como otro sacrificio; aquí enseña que es mitzvá decir: “He aquí que eres santo como primogénito”. Otra explicación: no es posible decir “consagrarás”, pues ya fue dicho “no lo consagrará”; y no es posible decir “no lo consagrará”, pues ya fue dicho “consagrarás”. ¿Cómo se entiende? Puedes consagrarlo como una elevación de valor, y dar al hekdesh según el beneficio que tiene en él.
Rashi on Deuteronomy 15:40
לא תעבד בבכור שורך ולא תגז וגו'. אַף הַחִלּוּף לָמְדוּ רַבּוֹתֵינוּ שֶׁאָסוּר, אֶלָּא שֶׁדִּבֵּר הַכָּתוּב בַּהוֹוֶה (בכורות כ"ה):
No trabajarás con el primogénito de tu toro ni esquilarás, etc. Nuestros Sabios aprendieron que también lo inverso está prohibido; pero la Escritura habló según lo habitual.
Rashi on Deuteronomy 15:41
לפני ה' אלהיך תאכלנו. לַכֹּהֵן הוּא אוֹמֵר, שֶׁכְּבָר מָצִינוּ שֶׁהוּא מִמַּתְּנוֹת כְּהֻנָּה אֶחָד תָּם וְאֶחָד בַּעַל מוּם, שֶׁנֶּאֱמַר (במדבר י"ח) וּבְשָׂרָם יִהְיֶה לָּךְ וְגוֹ' (בכ' כ"ח):
Delante de Hashem tu Dios lo comerás. Habla al kohén, pues ya encontramos que es uno de los regalos sacerdotales, tanto si es íntegro como si tiene defecto, como fue dicho: “Su carne será para ti…”.
Rashi on Deuteronomy 15:42
שנה בשנה. מִכָּאן שֶׁאֵין מַשְׁהִין אוֹתוֹ יוֹתֵר עַל שְׁנָתוֹ; יָכוֹל יְהֵא פָּסוּל מִשֶּׁעָבְרָה שְׁנָתוֹ, כְּבָר הֻקַּשׁ לְמַעֲשֵׂר, שֶׁנֶּאֱמַר (דברים י"ד) וְאָכַלְתָּ לִפְנֵי ה' אֱלֹהֶיךָ מַעְשַׂר דְּגָנְךָ תִּירֹשְׁךָ וְיִצְהָרֶךָ וּבְכֹרֹת בְּקָרְךָ וְצֹאנֶךָ, מַה מַּעֲשֵׂר שֵׁנִי אֵינוֹ נִפְסָל מִשָּׁנָה לַחֲבֶרְתָּהּ אַף בְּכוֹר אֵינוֹ נִפְסָל, אֶלָּא שֶׁמִּצְוָה תּוֹךְ שְׁנָתוֹ (בכ' כ"ז):
Año tras año. De aquí se aprende que no se lo debe retener más de su año. ¿Podría pensarse que queda inválido una vez pasado su año? Ya fue comparado al diezmo, como fue dicho: “Comerás delante de Hashem tu Dios el diezmo de tu grano, tu vino y tu aceite, y los primogénitos de tu ganado vacuno y menor”. Así como el segundo diezmo no queda invalidado de un año al siguiente, tampoco el primogénito queda invalidado; solo que es mitzvá ofrecerlo dentro de su año.
Rashi on Deuteronomy 15:43
שנה בשנה. אִם שְׁחָטוֹ בְּסוֹף שְׁנָתוֹ אוֹכְלוֹ אוֹתוֹ הַיּוֹם וְיוֹם אֶחָד מִשָּׁנָה אַחֶרֶת, לִמֵּד שֶׁנֶּאֱכָל לִשְׁנֵי יָמִים וְלַיְלָה אֶחָד (שם):
Año tras año. Si lo degolló al final de su año, lo come ese día y un día del año siguiente. Esto enseña que se come durante dos días y una noche.
Rashi on Deuteronomy 15:44
מום. כְּלָל:
Defecto. Es una generalización.
Rashi on Deuteronomy 15:45
פסח או עור. פְּרָט:
Cojo o ciego. Es una especificación.
Rashi on Deuteronomy 15:46
כל מום רע. חָזַר וְכָלַל — מַה הַפְּרָט מְפֹרָשׁ מוּם הַגָּלוּי וְאֵינוֹ חוֹזֵר, אַף כָּל מוּם שֶׁבַּגָּלוּי וְאֵינוֹ חוֹזֵר (שם ל"ז):
Cualquier defecto malo. Volvió y generalizó. Así como la especificación expresa un defecto visible y permanente, así también todo defecto visible y permanente.
Rashi on Deuteronomy 15:47
רק את דמו לא תאכל. שֶׁלֹּא תֹאמַר הוֹאִיל וְכֻלּוֹ הֶתֵּר הַבָּא מִכְּלַל אִסּוּר הוּא, שֶׁהֲרֵי קָדוֹשׁ וְנִשְׁחָט בַּחוּץ בְּלֹא פִדְיוֹן וְנֶאֱכָל, יָכוֹל יְהֵא אַף הַדָּם מֻתָּר, תַּלְמוּד לוֹמַר רק את דמו לא תאכל:
Solo su sangre no comerás. Para que no digas: puesto que todo él es una permisión que viene de una prohibición —pues era sagrado, se degüella fuera del Santuario sin redención y se come— podría ser que también la sangre esté permitida. Por eso dice: “Solo su sangre no comerás”.